گزاره سببیت درزمینهٔ مسئولیت مدنی سبب و مباشر در نظام‌های حقوقی ایران، فرانسه و ترکیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق بین الملل دانشکده حقوق دانشگاه قم، قم، ایران.

2 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه قم. ایران

3 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه آزاد اسلاامی قم،ایران.

چکیده

یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین بحث‌ها در حقوق مسئولیت مدنی، بحث سببیت و تعیین سبب مسئول است. تعیین عامل زیان در حقوق مسئولیت مدنی در بعضی مواقع از جمله زمانی که اسباب متعددی باعث ورود ضرر شده باشد، بسیار مشکل است. در صورتی که فقط یک سبب به عنوان عامل زیان باشد، حکم به جبران خسارت وارده می‌شود، اما وقتی با اجتماع علل و اسباب مواجهه صورت می‌گیرد نظریات متفاوتی بیان شده است. هدف اصلی تحقیق حاضر این است که ترابط سببیت و مسئولیت مدنی سبب و مباشر در حقوق ایران با عامل زیان در حقوق فرانسه تطبیق داده شود و تحلیل گردد. . افزون بر این، به‌منظور غنای تحلیل تطبیقی، نظام حقوقی ترکیه به‌عنوان یکی از نظام‌های حقوقی متأثر از حقوق قاره‌ای و در عین حال متعلق به یک کشور اسلامی، به‌طور مستقل مورد بررسی قرار گرفته است تا معیارهای تبیین رابطه سببیت و شیوه تعیین عامل زیان در آن نظام حقوقی نیز واکاوی شودجستار حاضر با کاربست روش توصیفی-تحلیلی، دریافته است که اگر دو یا چند سبب در فرض ورود خسارت جمع شوند نظریه‌های متفاوتی در حقوق ایران و فرانسه مطرح شده است که بررسی آنان نشان می‌دهد که هیچ‌یک از نظریه‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی توجیه کننده مسئولیت مدنی در همه مصادیق اجتماع اسباب باشد، بلکه از آن‌جایی که مبنای مسئولیت مدنی در حقوق ایران استناد عرفی تلف به فعل زیانبار است، در صورت اجتماع چند سبب در وقوع خسارت نیز مبنای مسئولیت استناد عرفی تلف باشد و بر این اساس، اگر تلف در عرف به یکی از آن اسباب استناد داشته باشد همان سبب و در موردی که خسارت به همه اسباب مستند باشد همه مسئول شناخته می‌شوند. در حقوق فرانسه نیز هیچ نظریه‌ای نمی‌تواند به طور قاطع حاکم بر مسائل مختلف رابطه سببیت باشد و فقط می‌تواند به عنوان اصول راهنما دادرس را در تمییز سبب یاری کند. یافته‌های بخش تطبیقی مربوط به حقوق ترکیه نشان می‌دهد که این نظام حقوقی با اتکا به نظریه سببیت متعارف و تفکیک میان رابطه بیرونی و درونی مسئولیت، رویکردی هنجاری و منعطف در شناسایی عامل زیان اتخاذ کرده است. از این‌رو، می‌شود نتیجه گرفت که پذیرش تقسیم مسئولیت در مورد مشارکت اسباب متعدد عرضی که با نظریه قابلیت تجزیه رابطه سببیت هماهنگ است، امری مثبت قلمداد می‌گردد، اما عدم لحاظ میزان تأثیر هر یک از اسباب در زیان و حکم به تساوی مسئولیت، می‌تواند ناسازگار با عدالت دانسته شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Principle of Causation in Civil Liability of the Cause and the Direct Actor in the Legal Systems of Iran, France, and Turkey

نویسندگان [English]

  • Mohamad Setayeshpur 1
  • Sarina Nekounam 2
  • Mohaddeseh Barzegarsaray 3
1 Associate Professor, International Law Department, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Islamic Republic of Iran
2 MA, Private Law, University of Qom
3 PhD Student, Criminal Law and Criminology, Islamic Azad Uuniversity, Qom, Islamic Republic of Iran.
چکیده [English]

One of the most important and complex discussions in civil liability law is the discussion of causation and determining the responsible cause. Determining the cause of loss in civil liability law is very difficult in some cases, including when multiple causes have caused the loss. The main purpose of this study is to compare and analyze the relationship between causation and civil liability of the cause and the agent in Iranian law with the cause of loss in French law. The present study, using the descriptive-analytical method, has found that if two or more causes are combined in the assumption of damage, different theories have been proposed in Iranian and French law, and their examination shows that none of the theories can alone justify civil liability in all instances. Rather, since the basis of civil liability in Iranian law is the customary citation of loss to the harmful act, in the case of the combination of several causes in the occurrence of damage, the basis of liability is also the customary citation of loss. Accordingly, if the loss is conventionally attributed to one of those causes, that cause, and in the case where damage is documented to all causes, all are recognized as responsible. In French law, no theory can be decisively governing the various issues of the relationship of causation and can only assist the judge in distinguishing causes as guiding principles. Therefore, it can be concluded that accepting the division of responsibility in the case of the participation of multiple incidental causes, which is consistent with the theory of the separability of the causal relationship, is considered a positive thing, but not considering the extent of the impact of each cause on the loss and ruling on equal responsibility can be considered inconsistent with justice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Civil Liability
  • Causality
  • Cause and Agent
  • Damage Factor
  • Obligation
  • Contract
  • Multiple Causes

نتیجه‌گیری

در صورتی که دو یا چند سبب در فرض ورود خسارت جمع شوند، نظریه‌های متفاوتی در حقوق ایران و فرانسه مطرح شده که با بررسی این نظریات مشخص شد، هیچ‌کدام از نظریه‌ها نمی‌تواند به تنهایی توجیه کننده مسئولیت مدنی در همه مصادیق اجتماع اسباب باشد. بلکه به نظر می‌رسد از آنجایی که مبنای مسئولیت مدنی در فقه و حقوق ایران استناد عرفی تلف به فعل زیانبار است، در صورت اجتماع چند سبب در وقوع خسارت نیز مبنای مسئولیت استناد عرفی تلف باشد و بر این اساس در صورتی که تلف در عرف به یکی از آن اسباب استناد داشته باشد همان سبب و در موردی که خسارت به همه اسباب مستند باشد، همه مسئول شناخته می‌شوند. در حقوق فرانسه نیز هیچ نظریه‌ای نمی‌تواند به‌طور قاطع حاکم بر مسائل مختلف رابطه سببیت باشد و فقط می‌تواند به‌عنوان اصول راهنما دادرس را در تمیز سبب یاری کند. یافته‌های حاصل از بررسی حقوق ترکیه نیز مؤید آن است که این نظام حقوقی با پذیرش نظریه سببیت متعارف و تفکیک میان رابطه بیرونی و درونی مسئولیت، به راه‌حل‌های انعطاف‌پذیر و هنجاری در تعیین عامل زیان گرایش دارد.

نظریات مربوط به سبب نزدیک، سبب متناسب و سبب مقدم در تأثیر، هر کدام به فراخور شرایط می‌تواند در رسیدن به عدالت به دادرس کمک کند. بنابراین آنچه اهمیت دارد این است که بین فعل و ایجاد ضرر، رابطه سببیت عرفی موجود باشد، چندان ‌که بتوان گفت بین آن دو ملازمه عرفی وجود دارد. تحمیل مسئولیت بر سبب و مباشر که صرف‌نظر از میزان تأثیر و به صرف انتساب زیان به آنان ضامن هستند، نشان می‌دهد که از یک سو ملازمه‌ای میان فتوای معتبر و مشهور نیست و از سوی دیگر لحاظ کردن انتقادها در امر قانون‌گذاری، نشان از حرکت در مسیر عقلانیت تقنینی دارد. پذیرش تقسیم مسئولیت در مورد مشارکت اسباب متعدد عرضی که با نظریه قابلیت تجزیه رابطه سببیت هماهنگ است، امری مثبت است؛ اما عدم لحاظ میزان تأثیر هر یک از اسباب در زیان و حکم به تساوی مسئولیت، ناسازگار با عدالت است.

مراجع

Aabedi, Mohamad (1392). «mo'amaaye ta'dod asbaab dar ghaanoon mojaazaat eslaami», chahaaromin hamaayesh saraasari teb va ghazaa, shiraaz. [In Persian]
Alemzadeh, Muhammad (2008). “Combination of Proximate Cause and Remote Cause in Islam and Iran's Law”, Islamic Law & Jurisprudence Researches Journal, vol. 4, no. 3. [In Persian]
Amini, Mansour & Rashid Enayattabar (2018). “Comparative Study of Civil Liability: Indirect Cause and the Direct Cause in Iran Law and Intervening Factor in England Law”, Comparative Law Review, vol. 9, no. 1, pp. 449-472. [In Persian]
Chekandi, 'Ali (1388). «zamaan naashi az ejtemaa' mobaasher va sabab va mabnaaye hoghooghi aan», faslnaameh 'elmi-pajhooheshi 'oloom eslaami, vol. 4, no. 13. [In Persian]
Deniz, İsmail (2021). «İlliyet Bağının Kesilmesi ve Sorumluluğa Etkisi», İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, C. 79, S. 4.
Eisaei'i Tafreshi, Mohamad; Sheraafat Peymaa, Mohamdrezaa & Saadeghi, Mahmood (1386). «taasir hamrahi ghoveh ghaahereh ba taghsir khaandeh bar mas'ooliat madani», faslnaameh madres 'oloom ensaani, vol. 11, no. 4. [In Persian]
Eren, Fikret (2020). Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 25. Baskı, Ankara: Yetkin Yayınları.
Ghiaasi, Jalaal al Din (1386). «tasaavi sabab va mobaasher dar haalat taghsir tarafein», majaleh feghh va hoghoogh, no. 12. [In Persian]
Haashemi, Seyed Ahmad 'Ali (1392), «asbaab mot'aded dar mas'ooliat madani», faslnaameh 'elmi- pajhooheshi daanesh hoghooghi, vol. 2, no. 2. [In Persian]
Hajinouri, Gholam Reza (2010), “A Comparative Study of Causation Approaches in Civil Responsibility”, Journal of Contemporary Comparative Legal Studies, vol. 1, no. 1, pp. 61-89. [In Persian]
Jourdain, Patrice (2015). Principles of Civil Responsibility, Translated by Majid Adib, Tehran: Mizan.
Kaazemi, Mahmood (1391), «asr fe'l ziyaan dideh bar mas'ooliat madani 'aamel ziyaan», faslnaameh didgaah haaye hoghoogh ghazaayi, no. 57. [In Persian]
Katouzian, Naser (2012). Qanun madani dar nazm e hoghoogh e konooni, Tehran: Mizan. [In Persian]
Katouzian, Naser (2012). Vaqaye hoghooghi masooliat madani, Tehran: Enteshar. [In Persian]
Mazeaud-Henri, Léon et Jean (1998), Leçons de Droit Civil, T.2 V.I Obligation, 9e édition Par François Chabas, Paris, Montchrestien.
Oğuzman, M. Kemal; Öz, Turgut (2018). Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Cilt II, İstanbul: Vedat Kitapçılık.
Rostami, Hadi (2016). “Obtaining of causal relationship in the premise of intervention of multiple factors on felonies and damages (According to the Islamic Penal Code in 1392)”, Journal of Criminal Law Reserch, vol. 4, no. 15. [In Persian]
Saadeghi, Mahmood & Ra'di, Kaambiz & Eisaei'i Tafreshi, Mohamad (1387) «barresi feghhi zamaan ghahri mas'oolaan mot'aded», faslnaameh madres 'oloom ensaani, vol. 12, no. 3. [In Persian]
Saalehi, Sa'ideh & Safaayi, Seyed Hossein & 'Abaasloo, Bakhtiyaar (1395), «tahavolaat mas'ooliat madani naashi az fe'l ziyaanbaar ta'dod asbaab dar ghaanoon mojaazaat eslaami jadid 1392» faslnaameh 'elmi- pajhooheshi, daanesh hoghoogh madani, vol. 6, no. 2. [In Persian]
Safai, Seyyed Hossein & Habibollah Rahimi (2008). Civil liability (extra-contractual obligations), Tehran: University Tehran. [In Persian]
Shahidi, Mehdi (2007). Shoroot Zemn e Aqd, Tehran: Majd. [In Persian]
Tekinay, Selahattin Sulhi; Akman, Sermet; Burcuoğlu, Haluk; Altop, Atilla (1993). Tekinay Borçlar Hukuku, İstanbul: Filiz Kitabevi.
Tandoğan, Haluk (1981). Türk Mes’uliyet Hukuku, Ankara: Sevinç Matbaası.
Viney, Geneviève La Responsabilité: Conditions, Traite de Droit Civil Sous Ladirection de J. Ghestin, T. 4.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار