بررسی تطبیقی نهاد طلاق خارج از دادگاه و تحلیل رویکرد نظام حقوقی ترکیه و ایران نسبت به آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه حقوق، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران

2 استادیار گروه حقوق، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران

چکیده

از دیرباز طلاق و فرایند اجرای طلاق یکی از دغدغه های حاکمیت ها و یکی از مهمترین معضلات اجتماعی محسوب می شود، به طوری که دولت ها همواره به دنبال ابداع راهی هستند که با حفظ مبانی شرعی و نظم عمومی مقررات طلاق را به شکلی تدوین نمایند تا حجم کاری دادگاه ها، رهایی زوجین از هزینه های سنگین دادگاه و حق الوکاله وکیل، تسریع روند طلاق و مراعات حقوق طرفین محفوظ بماند. به همین دلیل است که در سال های اخیر نهاد طلاق خارج از دادگاه یا به نوعی طلاق در برابر مراجع اداری در برخی از کشورهای غربی به ویژه کشورهای عضو اتحادیه اروپا مطرح شده است و تغییرات قانونی وسیعی صورت گرفته است. اما در مقابل نهاد طلاق خارج از دادگاه به دلیل ارتباط نزدیک روابط حقوق خانواده با نظم عمومی و نقش قاضی در فرآیند طلاق، در حقوق ترکیه و ایران پذیرفته نشده است. با این حال، با توجه به اینکه بخش مهمی از طلاق‌ها در کشور ایران و ترکیه به صورت توافقی انجام می‌شود، می‌توان تصور کرد که در آینده با یک تنظیم قانونی مناسب، این نهاد در حقوق ترکیه و ایران نیز قابل پذیرش باشد. این مطالعه به بررسی نهاد طلاق خارج از دادگاه با ذکر نمونه‌هایی از حقوق کشورهای مختلف می‌پردازد و هدف آن تبیین رویکرد فعلی حقوق ترکیه و ایران در برابر این نهاد است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Comparative Study of the Institution of Out-of-Court Divorce and Analysis of the Approach of the Turkish and Iranian Legal Systems to It

نویسندگان [English]

  • mohadeseh ghavami pour sereshkeh 1
  • Amirreza mahmoudi 2
1 Department of Law, Lahijan Branch, Islamic Azad University, Lahijan, Iran
2 Department of Law, Lahijan Branch, Islamic Azad University, Lahijan, Iran
چکیده [English]

Divorce and the divorce enforcement process have long been one of the concerns of governments and one of the most important social problems, so that governments are always looking for a way to formulate divorce regulations in a way that preserves the principles of Sharia and public order, so that the workload of the courts, frees couples from heavy court costs and attorney fees, accelerates the divorce process, and respects the rights of the parties are preserved. This is why in recent years, the institution of out-of-court divorce or a kind of divorce before administrative authorities has been proposed in some Western countries, especially European Union member states, and extensive legal changes have been made. However, due to the close relationship between family law and public order and the role of the judge in the divorce process, the institution of out-of-court divorce has not been accepted in Turkish and Iranian law. However, given that a significant portion of divorces in Iran and Turkey are carried out by agreement, it can be imagined that in the future, with appropriate legal regulation, this institution will also be acceptable in Turkish and Iranian law. This study examines the institution of out-of-court divorce by citing examples from the laws of different countries and aims to explain the current approach of Turkish and Iranian laws towards this institution.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Divorce
  • mutual divorce
  • out-of-court divorce
  • divorce in Turkish law
  • divorce in Iranian law
  • family law
  • divorce laws
  • legal comparison
  • family dispute resolution
  • divorce procedures

نتیجه‌گیری

اگرچه در حقوق ایران و ترکیه تصمیم‌گیری نهایی در موضوع طلاق به قاضی سپرده شده است، اما نمی‌توان از پیشرفت‌های نظام‌های حقوقی دیگر کشورها چشم‌پوشی کرد. موضوع اصلی پژوهش حاضر، یعنی نهاد طلاق خارج از دادگاه، یکی از روش‌های مهمی است که باید درزمینهٔ حقوق طلاق مورد بررسی قرار گیرد.

طلاق خارج از دادگاه به‌طور خلاصه به معنای فراهم کردن امکان طلاق برای زوجینی است که در مورد جدایی توافق کرده‌اند و می‌توانند بدون مراجعه به دادگاه، از طریق مقامات اداری این روند را تکمیل کنند.

در ادبیات حقوقی، دو دیدگاه در مورد طلاق خارج از دادگاه وجود دارد. دیدگاه مثبت بر این باور است که این نوع طلاق، روند جدایی را برای زوجینی که به توافق رسیده‌اند، سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌کند و همچنین فشارهای روانی بر زوجین و فرزندان را کاهش می‌دهد. اما دیدگاه مخالف، به نقش قاضی در حفظ منافع عمومی و حمایت از حقوق زوجین و فرزندان در طول فرایند طلاق تأکید دارد.

امروزه نهاد طلاق خارج از دادگاه در بسیاری از کشورها پذیرفته شده است. در برخی از این کشورها، این نهاد به‌عنوان یک سنت دیرینه یا بخشی از روند خارج کردن حقوق طلاق از حوزه قضایی به کار گرفته شده است. شرایط طلاق خارج از دادگاه و مراجع صالح برای انجام آن در هر کشور متفاوت است. برای مثال، در نروژ طلاق در حضور فرماندار، در ایتالیا در مقابل کارمندان ثبت‌احوال، در اسپانیا نزد مأمورین خدمات قضایی یا دفاتر اسناد رسمی، در دانمارک توسط آژانس حقوق خانواده و در فرانسه از طریق ثبت در دفاتر اسناد رسمی انجام می‌شود. وجه مشترک تمام این نظام‌های حقوقی آن است که طلاق خارج از دادگاه تنها برای موارد طلاق توافقی پیش‌بینی شده است. اگرچه در حقوق ایران و ترکیه نیز طلاق توافقی پذیرفته شده است، اما به دلیل گرایش کلی به حفظ نهاد خانواده، قانون‌گذار دامنه اختیارات اعطا شده به زوجین در خصوص ازدواج را محدود کرده است. این واقعیت از الزام زوجین به اعلام تصمیم خود برای طلاق در مقابل دادگاه و نیاز به تأیید توافقات طلاق (پروتکل توافق) توسط قاضی به‌خوبی مشخص می‌شود.

در نهاد طلاق توافقی، موضوعی که با حساسیت ویژه‌ای مورد توجه قرار می‌گیرد، جلوگیری از آسیب به منافع زوجین و فرزندان مشترک و پیشگیری از نتایج ناعادلانه است. حتی در شرایطی که زوجین درباره طلاق و مسائل مالی و فرزندان به توافق رسیده باشند، از آن‌ها خواسته می‌شود که این توافق و خواسته خود را یک بار دیگر در مقابل قاضی مطرح کنند. این الزام مبتنی بر اصل حمایت از طرف ضعیف‌تر در رابطه است. در این راستا، شنیدن اظهارات زوجین و بررسی اطلاعات و مدارک ارائه‌شده اهمیت ویژه‌ای دارد. به‌عبارت‌دیگر، حتی اگر زوجین درباره طلاق به توافق رسیده باشند، اصل نظارت و بررسی مجدد این توافق و آثار آن همچنان در حقوق ما حاکم است. با در نظر گرفتن واقعیت‌های اجتماعی در ایران و ترکیه، به نظر می‌رسد که امکان اعطای آزادی کامل به زوجین در هنگام تنظیم توافق طلاق و صرف‌نظر کامل از نظارت قضایی وجود ندارد. هرچند احتمال وقوع مواردی که در آن‌ها یکی از زوجین تحت فشار یا خشونت مجبور به قبول طلاق توافقی شود اندک است، اما این موارد نشان می‌دهند که پذیرش طلاق خارج از دادگاه در چنین شرایطی نباید مورد قبول واقع شود. بااین‌حال، به استثنای این موارد خاص، نهاد طلاق خارج از دادگاه به‌طور کلی می‌تواند سودمند باشد. درنتیجه، با در نظر گرفتن واقعیت‌های اجتماعی و نظام حقوقی، به نظر می‌رسد که با تدوین قوانین دقیق و مبتنی بر اصول، می‌توان نهاد طلاق خارج از دادگاه را در ایران و ترکیه پذیرفت.

مراجع

علایی رحمانی، فاطمه (1384). «طلاق قضایی»، مطالعات زنان، شماره ۸.
فیضی، ایرج (1402). «نارضایتی جنسی و طلاق، واقعیت یا برساخت»، مطالعات اجتماعی ایران، سال 17، شماره 2.
هدایت نیا، فرج اله (1394). «تسهیل طلاق یا طلاق زدایی در حقوق ایران»، حقوق اسلامی، سال 12، شماره 47.
References
Aebi-Müller, R, & Ziegler, L (2017). Stand des Scheidungsrechts in der Schweiz. In Dutta, A. Schwab, D. Henrich, D. Gottwald, P. & Löhnig, M (Eds.), Scheidung ohne Gericht? Neue Entwicklungen im europäischen Scheidungsrecht. Bielefeld.
Antoloskaia, M (2016). Divorce Law in a European Perspective. In Scherpe, J (Ed.), European Family Law Volume III – Family Law in a European Perspective (pp. 41–82). Cheltenham.
Antomo, J (2018). Reformbedarf bei der Anerkennung von Privatscheidungen. NZFam, 243–249.
Biland, É. & Steinmetz, H (2017). Are Judges Street-Level Bureaucrats? Evidence from French and Canadian Family Courts. Law & Social Inquiry, 42(2), 298–324.
Bräm, V (2002). Privatisierung des Scheidungsrechts - ein Holzweg? In Geiser, T. & Koller, T (Eds.), Festschrift für Professor Heinz Hausheer zum 65. Geburtstag: Privatrecht im Spannungsfeld zwischen gesellschaftlichem Wandel und ethischer Verantwortung. Bern.
Cubeddu Wiedemann, M. G. & Henrich, D (2015). Neue Trennungs- und Scheidungsverfahren in Italien. FamRZ, 1253–1259.
Danielsen, S (1997). The Scandinavian Approach: Administrative and Judicial Resolutions of Family Conflicts. In Meulders-Klein, M. T (Ed.), Familles et Justice. Brussels: Bruylant.
Dutta, A (2017). Stand des Scheidungsrechts in Deutschland. In Dutta, A. Schwab, D. Henrich, D. Gottwald, P. & Löhnig, M (Eds.), Scheidung ohne Gericht? Neue Entwicklungen im europäischen Scheidungsrecht. Bielefeld.
Fankhauser, R (2017). In Schwenzer, I. & Fankhauser, R (Eds.), Fam Kommentar, Scheidung (Band I & II, 3. Auflage). Bern.
Ferrand, F (2017). Stand des Scheidungsrechts in Frankreich. In Dutta, A. Schwab, D. Henrich, D. Gottwald, P. & Löhnig, M (Eds.), Scheidung ohne Gericht? Neue Entwicklungen im europäischen Scheidungsrecht. Bielefeld.
Ferrer-Riba, J (2012). Marital Agreements and Private Autonomy in Spain. In Scherpe, J (Ed.), Marital Agreements and Private Autonomy in Comparative Perspective. Oxford and Portland, Oregon.
Ferrer-Riba, J (2017). Stand des Scheidung in Spanien. In Dutta, A. Schwab, D. Henrich, D. & Löhnig, M (Eds.), Scheidung ohne Gericht? Neue Entwicklungen im europäischen Scheidungsrecht. Bielefeld.
Ryznar, M. & Devaux, A (2018). Voilà! Taking the Judge Out of Divorce. Seattle University Law Review, 42(1), 161-183.
Saymen, F. H (1950). Aile Hukuku Dersleri, 1949-1950 Yılı Takrirleri. İstanbul: Teksir İşleri.
Scalzini, G (2016). Ehetrennungen und Ehescheidungen auf administrativem Wege in Italien Überblick über die wichtigsten Reformen. StAZ Das Standesamt, 129-131.
Schmidt, T. S (1984). The Scandinavian Law of Procedure in Matrimonial Causes. In J. M. Eekelaar & S. N. Katz (Eds.), The Resolution of Family Conflict – Comparative Legal Perspectives (pp. 77-98). Toronto.
Şener, E (1977). Medeni Kanunun Aile ve Nesep Bölümünde Çatışan Eğilimler. In Ankara Hukuk Fakültesi 50. Yıl Armağanı 1925-1975, C. 2, Boşanma Hukuku Haftası Ankara: Sevinç Matbaası.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار