مبانی مسئولیت مدنی دولت در برابر خسارات جبران نشده شهروندان با تأکید بر قاعده «ضمان حق مسلمان»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مفید، قم، ایران

چکیده

در خصوص مسئولیت دولت این اندیشه مهم مطرح شده که اگر خسارتی به شهروندی وارد شود و به جهاتی توسط عامل زیان جبران نشود، جبران آن برعهده دولت است؛ دولت به اقتضای رسالت و وظایف خود(حفظ آسایش، نظم و امنیت) و در اختیار داشتن منابع و بودجه عمومی، مسئولیت تبعی دارد، بدین قرار که اگر شهروند زیان دیده ای به عللی چون عدم شناسایی عامل زیان یا فرار یا فوت ویا فقدان استطاعت مالی او، به درستی از جبران خسارات متحمله برخوردار نشود، دولت باید این گونه خسارات را جبران کند. از این رو این پرسش مطرح می شود که آیا این دیدگاه در حقوق ما قابل پذیرش است. این نوشتار با بهره گیری از روش مطالعه توصیفی و تحلیلی نشان داده که مبانی حقوقی قابل تأملی برای آن وجود دارد. در فقه اسلامی هم مستندات متعدد و قابل قبولی می توان برای آن ارائه کرد ؛ به ویژه قاعده فقهی «ضمان حق مسلمان» که قاعده انگاری آن در این نوشتار بررسی شده و نیز برخی روایات که در این باره به عنوان مبنای نظریه مسئولیت تبعی دولت قابل استنادند.



 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The foundations of the state's liability for uncompensated damages to citizens with an emphasis on the rule of "zeman haghe elmoslem"

نویسنده [English]

  • Mohammad mahdi Meghdadi
Associate Professor of Law, Faculty of Law and Political Science, Mofid University, Qom, Iran
چکیده [English]

The jurisprudential foundations of the state's liability for uncompensated damages to citizens with an emphasis on the rule of "zeman haghe elmoslem" Regarding the liability of the government, the idea has been raised that if damage is caused to a citizen and is not compensated for in some way by the person who caused the damage, the government is responsible for compensating for it. The government has a kind of subordinate responsibility, due to its duties (maintaining peace, order, and security) and having public resources and budget at its disposalAnd the government must assume the responsibility to provide support and compensate for such damages if a citizen who has suffered damage cannot properly receive compensation for the damages he or she has suffered due to reasons such as failure to identify the cause of the damage, his or her escape, death, or lack of financial means. The studies conducted in this article show that in our jurisprudence, there are numerous and acceptable documents for thought; especially the jurisprudential rule of guaranteeing the Muslim right, the normative nature of which is examined in this article, as well as some narrations that can be presented as the basis for the theory of the state's vicarious liability in this regard.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "liability of the state
  • Subordinate liability of the government
  • zeman hagheelmoslem
  • compensation
  • uncompensated damages of citizens
  • Government compensation

بر اساس مطالعات انجام شده و مبانی ارائه شده، معلوم گردید که نظریه مسئولیت تبعی دولت نسبت به خسارات وارده به شهروندان در حقوق دارای مبانی متعدد و قابل تأمل است. ازاین‌رو، در برخی نظام‌های حقوقی، دولت موظف است در مواردی که شهروندان به دلیل عدم شناسایی یا فرار عامل زیان یا عدم استطاعت مالی او و یا سایر مشکلات، قادر به وصول خسارت متحمله نباشند، مداخله و حمایت کرده و خسارات و زیان‌های وارده را جبران کند. اما این نظریه دارای مبانی فقهی و مستندات شرعی قابل توجهی است؛ که مهم‌ترین آن‌ها قاعده «ضمان حق مسلمان» است؛ قاعده‌ای موجه که کمتر از آن گفته شده است و در کنار آن هم روایات و دلیل عقلی و مؤیدات قرار دارند به گونه‌ای که می‌توان ادعا کرد که مبتکر این نظریه، نظام حقوقی اسلام است.

قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابن‌بابویه قم، محمد بن علی بن بابویه (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه. جلد۴، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌براج، عبدالعزیز (۱۴۰۶ق). المهذب. جلد۲، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
ابن‌زهره، حمزة بن علی (۱۴۱۷ق). غنیة النزوع. چاپ اول، قم: انتشارات امام صادق‌علیه‌السلام.
اردبیلی، احمد بن محمد (۱۴۱۶ق). مجمع الفائدة و البرهان. جلد۱۲-۱۴، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
اسکندری، رضا (۱۳۹۴). ضمان خون مسلمان؛ بررسی فقهی قاعده لایبطل دم امرئ مسلم. قم: مرکز فقهی ائمه اطهارعلیهم‌السلام.
امام خمینی، روح الله (۱۳۹۲). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی‌قدس‌سره.
آل کاشف الغطا، محمدحسین (۱۳۷۳). تحریر المجله. قم: مؤسسه امام صادق‌علیه‌السلام.
بای، نعلی حس (۱۳۸۴). «مبانی پرداخت دیه از بیت‌المال در فقه و حقوق». فصلنامه فقه و حقوق، شماره۵.
بجنوردی، سید محمد و مقدم‌فر، محدثه (۱۳۹۷). «بررسی قاعده الخراج بالضمان با رویکردی بر نظرات امام خمینی‌قدس‌سره». پژوهشنامه متین، شماره۷۸.
بجنوردی، سید محمدحسن (۱۴۱۳ق). القواعد الفقهیه. جلد۲، قم: انتشارات دلیل ما.
بحرالعلوم، محمد (۱۴۰۳ق). بلغة الفقیه. جلد۲، تهران: منشورات مکتبة الصادق‌علیه‌السلام.
بیهقی، احمد بن حسین (بی‌تا). السنن الکبری. بیروت: دارالفکر.
ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۰۳ق). سنن الترمذی. تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، چاپ دوم، بیروت: دارالفکر.
توحیدی تبریزی، محمدعلی (۱۴۱۷ق). مصباح الفقاهه؛ تقررات آیت‌الله ابوالقاسم خویی. قم: مؤسسه انصاریان.
حاجی ده‌آبادی، احمد (۱۳۸۵). «از جبران خسارت بزه‌دیده توسط بزهکار تا جبران خسارت توسط دولت». مجله حقوق اسلامی، سال سوم، شماره۹.
حسینی مراغی، سید میرعبدالفتاح (۱۴۲۵ق). العناوین. جلد۱، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حسینی، سید هادی (۱۳۹۴). «مسئولیت تبعی دولت در جبران ضررهای جبران‌ناپذیر وارده به شهروندان». مجله تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل، شماره۲۸.
حلبی، ابوصالح (۱۴۰۳ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: انتشارات مکتبة امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام.
خادم، سربخش مهدی و سلطان‌نژاد، الهه هدا (۱۳۹۲). «اصل قابلیت جبران کلیه خسارات». فصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، سال۶، شماره۱۲.
خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۰۹ق). معجم رجال الحدیث. قم: مؤسسة الخوئی الاسلامیة.
دبستانی کرمانی، پوپک (۱۳۷۶). حمایت از بزه‌دیده در نظام کیفری انگلستان و ولز. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
زرگوش، مشتاق (۱۳۸۵). «مسئولیت مدنی دولت در بالیابی طبّی». فصلنامه علمی-پژوهشی رفاه اجتماعی، شماره۲۳.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۰ق). الروضة البهیة. جلد۱۰، چاپ اول، قم: انتشارات داوری.
صالحی مازندرانی، محمد (۱۳۹۱). بررسی فقهی-حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از تصمیمات قضایی با نگاهی به برخی نظام‌های حقوقی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.