بازکاوی ماهیت بیع وفا از منظر فقه امامیه و قانون مدنی افغانستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق مالکیت فکری دانشگاه قم

2 استادیارجامعه المصطفی العالمیه، قم ، ایران

3 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه قم ، ایران

چکیده

بیع وفا به عنوان یکی از اقسام بیع، عبارت است از فروش مالی به شرط آنکه هرگاه فروشنده پول و قیمت را به مشتری بازگرداند، مشتری هم مال را به فروشنده بازگرداند. ماهیت حقوقی بیع وفا چندان هویدا نیست، لذا ماهیت بیع وفا، به عنوان عملی حقوقی، مسئله‌ای است که نیازمند کاویدن تا مرحله پاسخی در خور است. در فقه اسلامی و نظام حقوقی افغانستان در عین اتفاق نظر بر عمل حقوقی بودن بیع وفا درباره ماهیتش موضع واحدی وجود ندارد. دیدگاهی، بیع وفا را نه بیع بلکه عقد رهن می‌داند؛ دیدگاه دیگری آن را «بیع جایز» «بیع امانت» «بیع عهد» می‌پندارد؛ قانون مدنی افغانستان با تبعیت ازنظر مشهور فقیهان حنفی، بیع وفا را یک بیع صحیح دانسته و موردپذیرش قانون‌گذار قرارگرفته است. برخلاف فقه اهل سنت در فقه امامیه نهادی به نام بیع وفا وجود ندارد بلکه نهاد مشابه آن به اسم «بیع شرط» «بیع خیاری» وجود دارد، هرچند بین «بیع وفا» و «بیع شرط» از حیث احکام تفاوت و شباهت‌های وجود دارد؛ اما فقیهان امامیه برخلاف فقهیان اهل سنت، درباره ماهیت و صحت بیع وفا اختلاف‌ نکرده‌اند، بلکه درباره صحت و جواز بیع وفا اجماع دارند.این پژوهش در سایه توصیف وتحلیل گزاره‌های فقهی وحقوقی پس از بیان هر یک از دیدگاه‌های مذکور و بررسی استدلال‌های موجود، آنها را بررسی و نقد کرده و در نهایت از اندیشه مشهور که بیع وفا را یک بیع صحیح دانسته، دفاع کرده، و آن را موافق با منطوق نصوص می‌داند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the nature of fidelity in Islamic jurisprudence and legal system of Afghanistan

نویسندگان [English]

  • Hassan SHobeiri zanjani 1
  • Siamk Qiasi 2
  • Mohammad Akhlaq 3
1 Associate Professor, Intellectual Property Law Department, University of Qom
2 Assistant Professor, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom, Iran
3 Assistant Professor, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom, Iran
چکیده [English]

Loyalty sale has a title that contains the sections of the sale. It is a phrase used to describe financial furnishings that have a condition that it is sold and sold by a buyer in Bazgardand. What is the nature of the sale of debts in this country, so the nature of sales of debts, has the working title of legal, the issue of which one has the right to do so at the next stage. In Islamic jurisprudence and the human rights system in Afghanistan, there is no single place for human rights work. This is a sale in exchange for a sale in the form of a mortgage contract; The same amount as “permissible sale,” “trust sale,” and “covenant sale” are not included; The civil law of Afghanistan is based on the famous Hanafi jurist, the sale of a debt, which is a valid sale that has been studied and has not been replaced by a law that has been decided by his chambers. In contrast to the jurisprudence of Ahl Sunnah, the Imami jurisprudence of Nahadi, in which the name “wafa sale” and “conditional sale” exist, is similar to the name “conditional sale” “optional sale” and the presence of a difference between “wafa sale” and “conditional sale” as the rulings differ and What is the presence of Dard? As for two Imami jurists, unlike the jurists of Sunnites, the term “bay’ al-wafa” is not valid and the “bay’ al-wafa” is valid and there is a disagreement between them. However, it is valid and the “bay’ al-wafa” is permissible according to a Darand consensus. There are many jurisprudential and jurisprudential matters, but as soon as a statement is made of this matter, it is mentioned and the reasoning for it is present. It is a valid sale of his dance, a defense of his Kurdah, and it agrees with the operative part of the texts of the field.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Loyalty sale
  • ownership
  • right of recovery
  • conditional sale
  • right of cancellation

نتیجه‌گیری 

۱. در میان فقهای اهل سنت، اختلاف نظری عمیق درباره ماهیت بیع وفا وجود دارد. برخی از ایشان آن را بیعی صحیح شمرده‌اند، حال آنکه گروهی دیگر آن را باطل و فاسد دانسته‌اند. دسته‌ای سوم اساساً بیع وفا را داخل در مقوله بیع ندانسته، بلکه ماهیت آن را در زمره عقد رهن طبقه‌بندی نموده‌اند. چنانکه پیش‌تر اشاره شد، در میان فقهای حنفی هفت رأی متفاوت با استناد به ادله خاص مطرح گردیده است؛ لیکن اکثریت فقهای متأخر حنفی با ارائه ادله مستند، بیع وفا را صحیح تلقی کرده‌اند.

۲. قانون مدنی افغانستان با پیروی از رأی مشهور فقهای حنفی، بیع وفا را به‌عنوان عقدی صحیح به رسمیت شناخته است. این نهاد حقوقی در بخش دوم قانون مذکور تحت عنوان «بیوع مختلفه» طی ۱۶ ماده قانونی مورد بررسی قرار گرفته است. ماده ۱۱۳۶ این قانون، بیع وفا را چنین تعریف نموده است: «بیع وفا عبارت است از حق فسخ یک‌جانبه برای بایع در استرداد مبیع و برای مشتری در استرداد ثمن». از منظر این قانون، مالکیت در بیع وفا به صورت مستقر و پایدار انتقال نمی‌یابد، بلکه حالت تزلزل دارد؛ به گونه‌ای که مشتری حق تصرفاتی مانند فروش مبیع را ندارد. این حکم به صراحت در ماده ۱۱۳۸ قانون مدنی افغانستان تصریح شده است.

۳. در فقه امامیه، اصطلاح «بیع وفا» با همان ویژگی‌های مطرح شده در فقه حنفی و قانون مدنی افغانستان به کار نرفته است، بلکه نهاد حقوقی مشابهی تحت عنوان «بیع شرط» یا «بیع الخیار» مورد بحث قرار گرفته است، اگرچه برخی از فقهای امامیه نیز اصطلاح بیع وفا را به کار برده‌اند. برخالف اختلاف نظرهای گسترده میان فقهای اهل سنت، در میان فقهای امامیه درباره صحت بیع وفا (یا بیع شرط) اجماع وجود دارد. ایشان برای اثبات جواز این عقد، هم به ادله عامه مانند آیه ﴿أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾ و ﴿أَحَلَّ اللَّهُ الْبَیْعَ﴾ استناد جسته‌اند و هم به ادله خاصه شامل روایات منقول از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام که به صورت ویژه بر صحت بیع شرط دلالت دارند.

ابن حجر الهتمی، احمد بن محمد (۱۴۳۱). الفتاوى الفقهیة الکبرى. مکه: انتشارات المکتبة الاسلامیه.
ابن عابدین، محمدامین بن عمر (۱۴۱۲). حاشیة رد المختار. بیروت: انتشارات دارالفکر.
ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: چاپ اول، دارالصادر.
ابن نجیم مصری، زین‌الدین بن ابراهیم (بی‌تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق. بیروت: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
ابن براج، عبدالعزیز بن نحریر (بی‌تا). المهذب. قم: انتشارات جامعه مدرسین مؤسسه نشر اسلامی.
اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۰۴). مفردات غریب القرآن. تهران: دفتر نشرالکتاب.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (۱۴۱۵). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
بارودی، محمد امین (۱۴۳۳). بیع الوفا وتطبیقاتها المعاصره. لبنان: دارالنور.
بلخی، نظام‌الدین (۱۴۱۰). الفتاوى الهندیه فی مذهب الامام الاعظم ابی حنیفة النعمان. بیروت: انتشارات دارالفکر.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۸۸). حقوق مدنی رهن و صلح. تهران: گنج دانش.
جمعی از علماء و فقهاء در خلافت عثمانیه (۱۴۳۱). مجلة الأحکام العدلیه. پاکستان: انتشارات نورمحمد کارخانه تجارت کتب.
حرعاملی، محمد بن حسن (۱۴۱۶). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
حلی، جعفر بن حسن (۱۳۷۱). الرسائل التسع. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۴). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
حلی، محمد بن منصور (۱۴۱۰). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله (۱۴۱۲). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
زرقاء، مصطفی احمد (۱۴۳۳). العقود فی الفقه الاسلامی عقد البیع. دمشق: انتشارات دارالقلم.
السنهوری، عبدالرزاق احمد (بی‌تا). الوسیط فی شرح القانون المدنی. بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عبری، سعید بن عبدالله (۱۹۹۷). بیع الوفا وأحکامه فی الفقه الاسلامی. رساله دکتری، دانشگاه اردن.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۲). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاظمی، محمود و محمدی، عصمت‌الله (۱۳۹۸). «مطالعه تطبیقی بیع وفا در فقه مذاهب اسالمی و حقوق ایران و افغانستان». نشریه فقه مقارن، شماره۱۴.
کرکی، محقق، علی بن حسن (۱۴۰۸). جامع المقاصد. قم: انتشارات مؤسسه آل البیت.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
مبلغی، احمد؛ آبین، علی‌رضا و جمشیدیان، مهرداد (۱۳۹۳). «بیع شرط در فقه مذاهب». فصلنامه علمی-پژوهشی فقه مقارن، شماره۴.
مجله مجمع الفقه الاسلامی التابع لمنظمة المؤتمر الاسلامی (۱۴۳۱). جده.
نجفی، محمدحسن بن باقر (۱۴۲۱). جواهرالکلام. قم: انتشارات مؤسسه دائرة المعارف.
نوری، حسین بن محمدتقی (۱۴۰۸). مستدرک الوسائل. قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
هیثمی، نورالدین علی بن ابی بکر بن سلیمان (۱۴۱۴). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. قاهره: انتشارات مکتبة القدسی.