نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار، گروه فقه وحقوق اسلامی، دانشکده علوم وتحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی ره، قزوین، ایران
2 استادیار گروه حقوق دانشکده علوم انسانی دانشگاه دامغان
3 دانشیار گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
This research examines the responsibility of producers and distributors in compensating for damages caused by defects in manufactured goods, with the main question being whether these individuals are obligated to compensate for damages, especially in cases where identifying the exact source of the defect is not possible. The hypothesis posits that in situations where fungible goods are produced by multiple manufacturers and identifying the exact responsible party is impossible, existing theories in common law and Islamic jurisprudence can be utilized to allocate liability. The research method involves a comparative analysis of liability doctrines within common law and Islamic legal systems, focusing on judicial cases and various theories to identify legal solutions for allocating liability when the cause of damage is not identifiable. The findings indicate that theories such as "market share liability" and "concerted action doctrine" can serve as effective tools for allocating responsibility in cases where precise identification of the damaging party is challenging. Additionally, Islamic legal principles such as "no harm" (Lazhar) and "loss" (Atlaf) may also provide guidance in this context. Therefore, it is essential for the Iranian legal system to revisit and localize these theories to more effectively address the challenges associated with civil liability arising from product defects. Therefore, it is essential for the Iranian legal system to revisit and localize these theories to more effectively address the challenges associated with civil liability arising from product defects.
کلیدواژهها [English]
این مقاله به بررسی نحوه تعیین مسئول جبران خسارت، در شرایطی میپردازد که منشأ دقیق زیان مشخص نیست (سبب مجمل). با تمرکز بر رویههای حقوقی و فقهی در کامنلا، فقه امامیه و حقوق ایران. هدف اصلی، ارائه چارچوبی منصفانه برای تخصیص مسئولیت در این موارد بوده است، بهطوری که حقوق زیاندیدگان تأمین شده و از تحمیل ناعادالنه مسئولیت به افراد یا نهادهای غیر مرتبط جلوگیری شود. در کامنلا، نظریههای مسئولیت جایگزین، مسئولیت سهم بازار و اقدام هماهنگ بهعنوان راهکارهایی برای تقسیم مسئولیت مطرح شدند. این نظریات، بهویژه در پروندههای مربوط به تولیدات انبوه و آلودگیهای محیطی توسعه یافتهاند و میکوشند تا از طریق تخصیص نسبی مسئولیت، از تضییع حق زیاندیدگان جلوگیری کنند.
در فقه امامیه، قواعدی مانند الضرر، اتالف، قاعده قرعه و اصل احتیاط در تحلیل مسئولیت در موارد سبب مجمل مورد استناد قرار گرفتهاند. قرعه بهعنوان راهکاری برای رفع سرگردانی مکلف ناشی از جهل نسبت به موضوع پیشبینی شده است. بااینحال، نظرات مختلفی در مورد شرایط و محدودیتهای استفاده از قرعه وجود دارد. برخی فقها تقسیم مسئولیت بهصورت مساوی میان اسباب محتمل را راهکاری عقالیی و مطابق با عدالت میدانند، درحالیکه دیگران معتقدند حاکم شرع میتواند با استفاده از والیت خود، از حقوق زیاندیدگان حمایت کند.
در حقوق ایران، ماده۱۴ قانون مسئولیت مدنی به مسئولیت تضامنی در مواردی که چند عامل در وقوع ضرر نقش دارند، اشاره دارد. برخی حقوقدانان معتقدند که مسئولیت تضامنی میتواند مانع از بینتیجه ماندن دعاوی زیاندیده شود و از فرار از مسئولیت جلوگیری کند، درحالیکه دیگران بر اصل شخصی بودن مسئولیت و احتمال بیعدالتی در توزیع مسئولیت تأکید دارند. در کنار مسئولیت تضامنی، قرعه و تساوی نیز بهعنوان راهکارهایی در حقوق ایران مطرحشدهاند. به نظر میرسد، اتخاذ رویکردی متناسب با شرایط و اوضاعواحوال خاص هر پرونده و به صالحدید قاضی رسیدگیکننده، ضروری است. استفاده از روشهای متنوع و عقالیی میتواند به بهبود نظام حقوقی کمک کرده و اعتماد عمومی به سیستم قضایی را افزایش دهد. در خصوص محصوالت شرکتها، نظریه مسئولیت سهم بازار میتواند گزینهای منطقیتر باشد، بهویژه زمانی که راهحل بهتری در دسترس نیست. بهعنوان مثال، در مواردی که شرکتها ازنظر میزان تولید تفاوت زیادی دارند، اعمال نظریه سهم مساوی مناسب به نظر نمیرسد، زیرا این رویکرد تواناییهای مختلف و سطح ریسکپذیری متفاوت شرکتها را نادیده میگیرد. همچنین در شرایط رکودی، بهتر است که دولت مسئولیت جبران خسارت را بر عهده بگیرد و به زیاندیدگان خسارت پرداخت کند.
انصاری، مرتضی (۱۳۸۱). فرائد الأصول، جلد۲، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
تقیزاده، ابراهیم و هاشمی، احمدعلی (۱۳۹۱). مسئولیت مدنی، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
جعفری چالشتری، محمود؛ براری چناری، یوسف و جهانیان، مجتبی (۱۳۹۸). «مسئولیت مدنی سبب مجمل در حقوق مدنی ایران و فقه امامیه». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره۲، شماره۴.
حکیم، سید محمدتقی (بیتا). الأصول العامة للفقه المقارن، تهران: مؤسسه آل البیت.
خمینی، روحالله (۱۳۷۵). الاستصحاب، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، ابوالقاسم (۱۳۹۶). مبانی تکمله المنهاج، جلد۲، بغداد: بابل.
روانان، علی؛ میرداداشی، سید مهدی؛ صادقی، محمد و دلشاد معارف، ابراهیم (۱۳۹۸). «مسئولیت مدنی سبب مجمل تیم پزشکی در حقوق ایران و انگلستان». مجله پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، شماره۵۷.
علیشکاری، روشن (۱۳۷۳). «بحثی درباره ماده۳۱۵ قانون اسالمی۱۹۹۱». حقوق و علوم سیاسی، شماره۳۳.
صفایی، حسین؛ صالحی، سعیده؛ عباسلو، بختیار و بادینی، حسن (۱۴۰۱). «معیار تقسیم مسئولیت در فرض تعدد اسباب و تحول آن در حقوق ایران». فصلنامه دیدگاههای حقوق قضائی، دوره۲۳، شماره۸۴.
صفایی، سید حسین؛ رنجبر، سپیده؛ امینی، منصور و بادینی، حسن (۱۳۹۹). «مسئولیت مدنی در فرض اجمال سبب: مطالعه تطبیقی در نظام حقوقی ایران و انگلیس». فصلنامه تعالی حقوق، شماره۴.
عاملی جزینی، محمد بن مکی (شهید اول) (بیتا). القواعد و الفوائد فی الفقه و الأصول و العربیة، جلد۲، تهران: کتابخانه مفید.
عراقی، ضیاءالدین (۱۴۱۷). نهایة الأفکار، به کوشش محمدتقی نجفی بروجردی، قم: انتشارات اسلامی.
علوی، سید ذبیحالله (۱۴۰۰). «بررسی کاربرد قاعده قرعه در فقه». در مسیر استنباط، شماره۲۵.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (۱۴۱۶). القواعد الفقهیه، قم: مهر.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۶). تعهدات خارج از قرارداد (ضمان قهری)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کالنتری، عباس و سلیمانی، سعیده (۱۳۹۲). «مسئولیت مدنی سبب مجمل با رویکردی بر قانون مجازات اسالمی مصوب۱۳۹۲». پژوهشهای فقهی، دوره۱۱، شماره۲.
مراغی، میر عبدالفتاح (۱۴۱۸). العناوین، جلد۲، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۱۱). قواعد الفقهیه، جلد۱-۲، قم: مدرسة الإمام أمیرالمؤمنین.
موسوی بجنوردی، محمد (۱۳۷۹). قواعد الفقه، جلد۱، تهران: انتشارات عروج.
نراقی، مولی احمد (۱۴۱۷). عوائد الأیام، قم: انتشارات اسلامی.
Charreire, Maxime, & Langlais, Eric. (2017). Imperfect competition, joint harm and market share liability.
De Larivière, C. J. (2019). Ducal elections, institutional usages, and popular practices: Drawing lots in the Republic of Venice. Participations, (HS), 215-231.
Fischer, David A. (1981). Products Liability–An Analysis of Market Share Liability. Vanderbilt Law Review, 34.
Geistfeld, Mark A. (2006). The Doctrinal Unity of Alternative Liability and Market Share Liability. University of Pennsylvania Law Review, 155.
Greer, Benjamin Thomas. (2008). Market Share Liability Shouldn't Die: Proposed Application to Agricultural Pesticides and the Need to Refine the Apportionment of Liability. San Joaquin Agricultural Law Review, 17.
Klemme, Howard C. (1976). The Enterprise Liability Theory of Torts. University of Colorado Law Review, 47, 153. Retrieved from https://scholar.law.colorado.edu/articles/1108
Keating, Gregory C. (2022). Enterprise Liability (Center for Law and Social Science Research Paper Series No. CLASS2225, Legal Studies Research Paper Series No. 2225).
Malkin, I, & Blok, J. (2024). Greeks Drawing Lots: Unity and Diversity in a Panhellenic Mindset and Practice. Classica et Mediaevalia, (1), 199-220.
Morgan, Fred W. (1999). Product Liability Obligations of Component Parts Suppliers. Journal of Public Policy & Marketing, 18(2).
Neacsu, E. Dana. (2000). Concert of Action by Substantial Assistance: What Ever Happened to Unconscious Aiding and Abetting. Touro Law Review, 16.
Nick, Andrew B. (2008). Market Share Liability & Punitive Damages: The Case for Evolution in Tort Law. Columbia Journal of Law and Social Problems.
Nolan, Virginia E, & Ursin, Edmund. (1994). Understanding enterprise liability. In Rethinking Tort Reform for the Twenty-First Century. Temple University Press.
Wright, Richard W. (2007). The Principles of Product Liability. Review of Litigation, 26, 1067. Retrieved from https://scholarship.kentlaw.iit.edu/fac_schol/719
)