نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
استادیار دانشکده علوم خانواده، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
نویسنده [English]
The Civil Code, following the Imami jurisprudence, does not mandate the determination of mahr (dowry) at the time of the marriage contract; rather, this determination may occur post-marriage. This study, employing a descriptive-analytical method and utilizing library resources for data collection, addresses the question of how the absence of mahr affects the right of retention within the Iranian legal system and among the public (āme) and Imami juristic schools. The findings indicate that, in any case, a mahr must be established for the wife. The wife’s entitlement to mahr is considered a mandatory rule; hence, an agreement on the absence of mahr is not permissible, meaning the wife can never be devoid of rights to her mahr. Despite the differing opinions among legal scholars and jurists regarding the applicability of the right of retention in cases where mahr is not determined, the rigorous view posits that the absence of mahr does not impact the right of retention, allowing the wife to withhold compliance until the mahr is determined and received.
کلیدواژهها [English]
عدم تعیین مهر در هنگام عقد نکاح، در دو صورت و قالب تفویض بضع و تفویض مهر واقع میشود. تفویض بضع نیز سه حالت دارد که فقط یک مورد از آنها چالشبرانگیز است و آن حالتی است که شرط شود زوجه هیچگاه حقی بر مهریه نخواهد داشت. با عنایت به آمره بودن استحقاق زوجه نسبت به مهر، چنین شرطی محکوم به بطلان است، هرچند که اصل نکاح بنابر اقوی صحیح است. قانون مدنی ایران به تبعیت از فقه امامیه، هم تفویض بضع و هم تفویض مهر را صحیح دانسته، اما فقهای اهل سنت تفویض مهر را به دلیل جهالت نسبت به مهر باطل و اصل نکاح را صحیح قلمداد کردهاند. در خصوص تأثیر عدم تعیین مهر بر حق حبس در ازدواج، هم بین حقوقدانان، هم بین فقهای فریقین اختلاف نظر وجود دارد. مهمترین استدلالهایی که برای نظریه وجود حق حبس در بحث کنونی، در منابع فقهی و حقوقی دیده میشود، عبارت است از اینکه اولاً، در این حالت، نکاح جنبه معاوضی ندارد؛ ثانیاً، توافق و اراده مشترک زوجین بر زوال حق حبس تعلق گرفته؛ ثالثاً، در چنین ازدواجی، صرف عقد نکاح موجب استحقاق زوجه بر مهر نمیشود و پیش از طلاق یا نزدیکی سببی برای تملک مهر برای زوجه وجود ندارد. در مقابل، از نظر برخی حقوقدانان و تعدادی از فقهای فریقین، در فرض مورد بحث، همچنان حق حبس وجود دارد. مهمترین دلایلی که برای این نظر وجود دارد، عبارت است از: اولاً، نکاح ذاتاً عقدی شبه معاوضی است و تعیین یا عدم تعیین مهر اثری بر این ذات تأثیری ندارد؛ ثانیاً، زوجین در غالب موارد اراده و تصمیمی بر زوال حق حبس ندارند، خصوصاً وقتی که عدم تعیین مهر ناشی از فراموشی باشد؛ ثالثاً، ماده ۱۰۸۵ ق.م اطلاق داشته و هردو فرضی را که در آن مهر تعیین شده و تعیین نشده، شامل میشود؛ رابعاً، مالک حق حبس چه زمانی که مهر تعیین شده و چه در حالتی که تعیین نشده، یکی است. فلسفه حق حبس در هردو حالت واحد است. با در کنار هم نهادن این دو دسته استدلال، به نظر میرسد که استدلال دوم قویتر است. خلاصه آنکه چنانچه در عقد نکاح، مهر تعیین نشود، زوجه تا قبل از دریافت مهر حق امتناع از تمکین را دارد.
ابن الملقن، عمر بن علی بن احمد الشافعی المصری (۱۴۲۷). التذکرة فی الفقه الشافعی. لبنان، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن قدامه المقدسی، عبدالله ابن احمد (۱۳۸۸ هـ). المغنی. مکتبة القاهره.
آراد، علی (۱۳۴۱). مهر، تاریخچه، ماهیت و احکام آن. تهران: مصطفوی، چاپ اول.
امامی، سید حسن (بی تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه، چاپ شانزدهم.
بعلی، احمد (بی تا). کشف المخدرات. بی جا: دار النبالء.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۸۶). دوره متوسطه حقوق مدنی: حقوق خانواده. کتابخانه گنج دانش، چاپ چهارم.
حسینی زبیدی، محمدمرتضی (۱۴۱۴ ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، چاپ دوم.
خوانساری، سید احمد (۱۳۳۵). جامع المدارک. تهران: مکتبة الصدوق.
امام خمینی، سید روح الله (۱۳۶۸). تحریرالوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
طریحی، فخرالدین (۱۴۱۶ ق). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم.
زرقاء، مصطفی احمد (۱۹۶۷). المدخل الفقهی العام. دمشق: دارالفکر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. لبنان، سوریه: دارالعلم- دارالشامیة، چاپ اول.
ره پیک، سیامک، جانباز سوادکوهی، علی (۱۳۹۱). «اثر تمکین عام در سقوط حق حبس». نشریه رویه قضائی، شماره ۱.
سرخسی، محمد بن احمد (۱۴۱۴). المبسوط. بیروت: دارالمعرفة.
سعیدی، علی (۱۳۹۴). «شرایط اعمال حق حبس زوجه در مذاهب اسلامی و حقوق ایران». دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری، پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد رشته حقوق خانواده.
سعیدی، محمدعلی، وهاب زاده، سید عباسعلی (۱۳۸۹). «بررسی شرط عندالاستطاعه در مهریه». آموزه های حقوق کیفری، ۷ (۱۳).
شبیری زنجانی، سید موسی (۱۳۸۲). کتاب النکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رأی پرداز.
شهید ثانی (الجبعی العاملی)، زین الدین بن علی (۱۴۲۳). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
شیخ صدوق (ابن بابویه)، محمد بن علی (۱۴۱۳). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
شیخ طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۴). تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه. تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
صعیدی العددی، علی بن احمد بن مکرم (بی تا). حاشیة علی شرح الخرشی علی مختصر ابی الضیاء الخلیل. بیروت: دارالفکر.
صفا، محمدعلی (۱۳۸۸). «حق حبس». فصلنامه تخصصی فقه و تاریخ تمدن، سال پنجم، شماره بیستم.
صفایی، سید حسین، امامی، اسدالله (۱۳۹۸). مختصر حقوق خانواده. تهران: بنیاد حقوقی میزان، چاپ پنجاه و پنجم.
طباطبائی، سید علی (۱۴۱۲). ریاض المسائل. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ اول.
قانع، احمدعلی، موسوی مصباح الشریعه، احمدرضا (۱۴۰۱). عدم جریان حق حبس در ازدواج، مثلامات فقهی و حقوقی زن و خانواده، بی نا.
قیوم زاد، محمود (۱۳۸۹). «بررسی ماهیت حق حبس در نکاح و چگونگی استیفای آن». مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره ۱.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۸). دوره حقوق مدنی - خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ اول.
نیوردی، ابو الحسن علی بن محمد بن حبیب (۱۴۴۱). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الامام الشافعی و هو شرح مختصر المزنی. بیروت: دارالفکر.
محقق حلی، جعفر بن الحسن (۱۴۰۸). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم.
محقق حلی، جعفر بن الحسن (۱۴۱۹). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: امیر، چاپ دوم.
ابن قدامه المقدسی، عبدالرحمن بن محمد (بی تا). الشرح الکبیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
محمد بن حسن، فاضل اصفهانی (۱۴۰۵). کشف اللثام. قم: منشورات مکتبة آیه الله العظمی المرعشی النجفی.
موسوی مصباح الشریعه، احمدرضا (۱۴۰۳). «عدم جریان حق حبس در نکاح». تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق، چاپ اول.
نجفی، محمد حسن (۱۳۶۲). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
النووی، یحیی بن شرف (بی تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.
)