شرط ضمن عقد عدم ازدواج مجدد زوج از دیدگاه مذاهب اسلامی با تکیه بر نظریه آیت‌الله حکیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش پژوه سطح ۳ رشته فقه و اصول حوزه علمیه قم، دانشجوی کارشناسی ارشد رشته حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشگاه شهرکرد، ایران،

2 استاد تمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

چکیده

با توجه به مشروعیت تعدد زوجات در فقه اسلامی، استفاده از ظرفیت شرط ضمن عقد برای محدودسازی اختیار شوهر، دغدغه گروهی از بانوان در عقد نکاح می‌باشد. مفاد شرط ممکن است شرط نتیجه و یا شرط فعل باشد. در صورتی که شوهر در ضمن عقد، حق ازدواج را از خود سلب کرده باشد، این شرط از نوع شرط نتیجه بوده و بلحاظ فقهی، فاسد تلقی می‌شود؛ زیرا مصداقی از تحریم حلال بوده که در قرآن کریم و روایات اسلامی از آن نهی شده است. نوع دیگر، شرط ترک تزوج یا تعهد شوهر به عدم ازدواج به صورت شرط فعل می‌باشد. درباره این شرط دو پرسش مهم وجود دارد: پرسش نخست، صحت و لزوم وفای به شرط ترک تزوج و پرسش دوم آثار فقهی آن می‌باشد. مطابق با این پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است، نسبت به هر دو پرسش اختلاف نظر وجود دارد. گروهی از فقهاء شرط ترک تزوج را باطل و گروهی دیگر آن را صحیح و لازم‌الوفاء می‌دانند. گروه اخیر درباره آثار فقهی پیمان‌شکنی شوهر و اقدام وی به ازدواج مجدد اتفاق نظر ندارند. بعضی از فقها منکر تأثیر وضعی شرط مزبور بوده و عقد واقع‌شده را صحیح می‌دانند. در حالی که بعضی دیگر برای آن اثر وضعی قایل می‌باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The condition of not remarrying the couple in the contract from the perspective of Islamic schools, based on the theory of Ayatollah Hakim

نویسندگان [English]

  • Ali Shojaei 1
  • farajollah Hedayatnia 2
1 . Level 3 scholar in Jurisprudence and Principles of Qom Seminary, Master's student in Criminal Law and Criminology, Shahrekord University
2 Full Professor, Institute of Islamic Culture and Thought, Iran,
چکیده [English]

Given the legitimacy of polygamy in Islamic jurisprudence, using the capacity of a condition included in the contract to limit the husband's authority is a concern of a group of women in the marriage contract. The content of the condition may be a condition of result or a condition of action. If the husband has deprived himself of the right to marry during the contract, this condition is a condition of result and is considered corrupt from a jurisprudential point of view, because it is an example of a permissible prohibition that is prohibited in the Holy Quran and Islamic narrations. Another type is the condition of renouncing marriage or the husband's commitment not to marry in the form of a condition of action. There are two important questions about this condition: the first question is the correctness and necessity of fulfilling the condition of renouncing marriage and the second question is its jurisprudential effects. According to this research, which was conducted using a descriptive-analytical method and using library resources, there is a difference of opinion regarding both questions. A group of jurists consider the condition of renouncing marriage to be invalid, while another group considers it correct and necessary to fulfill. The latter group disagrees about the jurisprudential effects of the husband's breach of contract and his attempt to remarry. Some jurists deny the circumstantial effect of the aforementioned condition and consider the concluded contract valid. While others believe that it has a circumstantial effect.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Condition in the contract
  • abandonment of the spouse's remarriage
  • husband's breach of contract
  • Sayyid Muhammad Saeed Hakim
  • Islamic jurisprudence

نتیجه‌گیری

از آنچه در نوشتار کنونی برای بررسی پرسش‌های مربوط به شرط ترک تزوج بیان گردید، نتایج زیر به دست آمده است:

  1. ادله بی‌اعتباری شرط ترک تزوج از اتقان لازم برخوردار نیست. شرط ترک تزوج از نوع شرط فعل و التزام به ترک مباح است و دلیلی بر بطلان آن در دست نیست. بنابراین، دیدگاه گروهی از فقهای عامه و امامیه ازجمله مرحوم آیت‌الله سید محمدسعید حکیم همچون استادشان در این مورد قابل دفاع است.
  2. در میان موافقان، درباره آثار وضعی پیمان‌شکنی شوهر و اقدام وی به ازدواج برخلاف مفاد شرط اتفاق‌نظر وجود ندارد. بعضی فقها، منکر اثر وضعی تخلف از شرط مزبور بوده و شاید نهایتاً بتوان مرتکب را قابل تعزیر دانست. مهم‌ترین اشکال این نظریه آن است که بسنده به تعزیر شوهر، نمی‌تواند حق مشروطٌ‌له (همسر اول) را تأمین نماید.
  3. بعضی فقهای فریقین، در پی یافتن راهی برای تأمین حق مشروطٌ‌له، برای شرط مذکور اثر وضعی قائل شده‌اند. در میان فقهای عامه، برخی به بطلان نکاح نخست حکم داده‌اند و گروهی برای زوجه اول حق فسخ و طلاق قائل شده‌اند؛ هرچند ادله نظریه دسته دوم قابل تأمل است ولی برای آن قائلی در میان فقهای امامیه یافت نشد.
  4. در میان امامیه، برخی قائل به بطلان نکاح دوم شده‌اند لکن به بررسی ادله به نظر می‌رسد نظریه صحت عقد نکاح واقع‌ شده و اجبار زوج به طلاق زوجه دوم توسط حاکم به‌عنوان نظریه‌ای دیگر، بر نظریه بطلان نکاح دوم ترجیح دارد.

مراجع

قرآن کریم
ابن تیمیه، احمد ابن عبدالحلیم (1۴1۶ق). مجموع الفتاوی، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن سعد، أبو عبدالله محمد بن سعد بن منیع الهاشمی (۱۹۶۸م). الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر.
ابن عثیمین، محمد ابن صالح (1۴22ق). الشرح الممتع علی زاد المستقنع، چاپ اول، دار ابن الجوزی.
ابن قدامه، عبدالرحمن (بی‌تا). الشرح الکبیر، بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن قدامه، عبدالله (بی‌تا). المغنی، بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن‌رشد، محمد ابن احمد (1۴2۵ق). بدایه المجتهد و نهایه المقتصد، دارالحدیث قاهره.
ابو لحیه، نورالدین (1۴3۶ق). عقد الزواج و شروطه، دارالانوار.
ابی داود، السِّجِسْتانی (بی‌تا). سنن ابی داود، بیروت: المکتبة العصریة، صیدا.
اراکی، محمدعلی (1۴19ق). النکاح، قم: انتشارات نورنگار.
اصفهانی، محمدحسین (1۴19ق). حاشیه المکاسب، الشیخ عباس محمد آل سباع، الطبعة: الاولی، الناشر: المحقق.
انصاری دزفولی، مرتضی بن محمدامین (1۴1۵ق). کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
بجنوردی، سید محمدحسین (1۴19). القواعد الفقهیه، الطبعة الاولی، قم: الهادی.
بحرانی، یوسف بن أحمد بن إبراهیم (1۴0۵). الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة، الطبعة الاولی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
البخاری، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (1۴22ق). الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله صلی‌الله علیه وسلم وسننه وأیامه (صحیح البخاری)، الطبعة: الأولی، دار طوق النجاة.
البیهقی، ابوبکر (1۴2۴ق). السنن الکبری، الطبعة الثالثة، بیروت: دارالکتب العلمیة.
بیهقی، احمد بن حسین بن علی (بی‌تا). السنن الکبری، بیروت: دار الفکر.
ترمذی، محمد بن عیسی (1۴03). سنن الترمذی، بیروت: دار الفکر.
حاکم نیسابوری، محمد بن محمد (1۴0۶). المستدرک، بیروت: دار المعرفة.
حرّ عاملی، محمد بن الحسن (1۴09). وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت (ع).
حسینی روحانی، سید صادق (1۴12ق). فقه الصادق (ع)، چاپ اول، قم: دارالکتاب - مدرسه امام صادق (ع).
حسینی روحانی، سید صادق (1۴29ق). منهاج الفقاهة،چاپ پنجم، قم: انوار الهدی.
حسینی شیرازی، سید محمد (۱۴۰۹ق). الفقه موسوعة استدلالیة فی الفقه الاسلامی، جلد ۶۷، چاپ دوم، بیروت: دارالعلم.
خوئی، السید ابوالقاسم (۱۴۱۸ق). موسوعه الامام خوئی، قم: مؤسسه  احیاء آثار الامام الخوئی.
خوئی، السید محمدتقی (1۴1۴). الشروط أو الالتزامات التبعیة فی العقود، الطبعة الاولی، بیروت: دار المؤرخ العربی.
سبحانی تبریزی، جعفر (بی‌تا). نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء، قم: بی‌نا، الطبعة‌الاولی.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1۴13ق). مهذّب الأحکام، چاپ چهارم، قم: مؤسسه المنار.
سیستانی، سید علی‌حسینی (1۴17ق). منهاج الصالحین، چاپ پنجم، قم: دفتر حضرت آیة الله سیستانی.
الشروانی، عبدالحمید و العبادی، ابن قاسم (بی‌تا). حواشی الشروانی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شهید الثانی، زین‌الدین بن علی بن أحمد العاملی (1۴13). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، الطبعة الاولی، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی (1۴10). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، الطبعة الاولی، قم: مکتبة الداوری.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی (1۴13). من لا یحضره الفقیه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طباطبایی حکیم، سید محمدسعید (۱۴۲۸ق). مصباح المنهاج، چاپ دوم، نجف اشرف: مؤسسه  الحکمة للثقافیة الاسلامیة.
طباطبایی قمی، سید تقی (۱۴۰۵ق). مبانی منهاج‌الصالحین، جلد ۱۰، قم: منشورات قلم شرق.
طباطبایی یزدی، السید محمدکاظم (1۴10). حاشیة المکاسب، قم: مؤسسة اسماعیلیان.
طباطبائی حکیم، سید محسن (1۴10). منهاج الصالحین، الطبعة الأولی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
طباطبائی حکیم، سید محسن (1۴10ق). منهاج الصالحین (المحشّی للحکیم)، الطبعة‌الاولی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
طباطبائی حکیم، سید محمدسعید (1۴1۵ق). منهاج الصالحین، الطبعة‌الاولی، بیروت: دار الصفوة.
طوسی، محمد بن الحسن (13۶۵). تهذیب الاحکام، طهران: دارالکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن الحسن (1390). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، طهران: دارالکتب الإسلامیة.
 الطیار، عبدالله (1۴32/ 2011). الفِقهُ المیسَّر، جلد 7 -11 – 13، الریاض - المملکة العربیة السعودیة: مَدَارُ الوَطن للنَّشر.
عفانة، حسام الدین (۱۴۲۷ق). فتاوی یسألونک، فلسطین: مکتبة دندیس، الضفة الغربیة .
العمرانی، أبوالحسین یحیی ابن ابی الخیر (1۴21ق). البیان فی مذهب الامام الشافعی، جده: دار المنهاج .
 العوایشة، حسین (1۴29ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة فی فقه الکتاب والسنة المطهرة، لطبعة: الأولی، (بیروت - لبنان): المکتبة الإسلامیة (عمان - الأردن)، دار ابن حزم.
فاضل لنکرانی، شیخ محمد (1۴21). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (کتاب النکاح)، الطبعة الاولی، قم: مرکز فقه الائمة الاطهار (ع).
فاضل لنکرانی، محمدفاضل (1۴22ق). الأحکام الواضحة، چاپ چهارم، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
کاشف‌الغطا، جعفر (۱۳۸۰). کشف الغطا عن مبهمات الشریعه الغراء، الناشر: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب (13۶۵). الکافی، طهران: دارالکتب الإسلامیة.
لجنه الفتوی بالشبکه الاسلامیه (۱۴۳۰ق). فتاوی الشبکه الاسلامیه، الکتاب مرقم آلیا.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1۴13). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، الطبعة الاولی، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
محقق داماد، سید مصطفی (13۶۴). «حق»، مطالعات حقوقی و قضایی، شماره 2.
محقق داماد، سید مصطفی (1۴0۶ق). قواعد فقه، چاپ دوازدهم 12، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمد ابن حبان (1۴1۴ق). صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، چاپ دوم، بیروت: مؤسسه الرساله.
محمد لنکرانی، محمدفاضل (1۴21ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - النکاح، چاپ اول، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
مرکز تحقیقات فقهی قوه قضائیه (بی‌تا). نرم‌افزار گنجینه آرای فقهی-قضایی، معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضائیه.
المروزی، محمد بن نصر (۱۴۲۰ق). اختلاف الفقهاء، الریاض: الناشر ضواء السلف.
مظفر، محمدرضا (۱۳۷۰). اصول الفقه، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
المقدسی، بهاءالدین (بی‌تا). العدة شرح العمدة، القاهرة: دار الحدیث.
موسوی بجنوردی، سید محمد (۱۳۷۳). «شرط ترک ازدواج مجدد زوج در ضمن عقد نکاح از جانب زوجه»، مجله حقوقی دادگستری، دوره ۵8، شماره ۱۱.
موسوی خمینی، سید روح‌الله (1۴10). کتاب البیع، الطبعة الرابعة، قم: مؤسسة اسماعیلیان.
موسوی خمینی، سید روح‌الله (بی‌تا). تحریر الوسیلة، الطبعة الاولی، قم: مؤسسة دار العلم.
موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1۴10ق). منهاج الصالحین، چاپ بیست‌وهشتم، قم: نشر مدینة العلم.
موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا (1۴12ق). الدرّالمنضود فی أحکام الحدود، قم: دارالقرآن الکریم.
نائینی، میرزا محمدحسین غروی (1373ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، چاپ اول، تهران: المکتبة المحمدیة.
نجفی، محمدحسن (1۴0۴ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1۴08ق). عوائد الایام، قم: مکتبة بصیرتی.
وحید خراسانی، حسین (1۴28ق). منهاج الصالحین، چاپ پنجم، قم: مدرسه امام باقر (ع).
هاشمی شاهرودی سید محمود (۱۴۳۳ق). منهاج‌الصالحین، قم: بنیاد فقه و معارف اهل‌بیت (ع).
هدایت‌نیا، فرج‌الله (1392). عناوین ثانوی و حقوق خانواده، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
هدایت‌نیا، فرج‌الله (139۶). «چندهمسری در قرآن؛ چالش‌ها و رویکردها»، دوفصلنامه علمی‌پژوهشی قرآن، فقه و حقوق اسلامی، سال ۴، شماره 7.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار