رعایت اعتدال میان آرمان گرایی و واقع گرایی در مساله تعدد زوجات در فقه اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه قم

چکیده

یکی از بنیان های آموزه های اسلام به طور عام و فقه اسلام به گونه خاص، رعایت اعتدال در حقوق و تکالیف اخلاقی و حقوقی متوجه انسان در جامعه اسلامی به عنوان «امّت وسط» است. در مورد مساله تعدد زوجات نیز هم به برهان انّ و هم به برهان لمّ می توان چنین اعتدالی را در نظام تقنینی اسلام ملاحظه نمود. در این مقاله تلاش کرده ایم تا در عین تاکید بر این که محور در تشکیل خانواده در نظر پاره ای اندیشمندان اسلام و عمل مسلمانان بر «ازدواج دائم تک همسرانه» به عنوان الگوی ایده آل در تشکیل خانواده است؛ نشان دهیم که نگاه همه جانبه به ملزومات زندگی اجتماعی و توجه داشتن به مقتضیات نظام حقوقی اسلام به عنوان یک کلّ جامع نگر، اقتضا دارد تا از جواز تعدد زوجات با مختصاتی که در فقه اسلامی دارد به عنوان گزاره ای واقع بینانه نیز غافل نشویم. تجربه بشری -به ویژه بشر غربی خصوصا با برخورداری از هفتاد سال بازخورد سال های بعد از انقلاب جنسی- به خوبی آشکار می سازد که کشورهای غیر اسلامی غربی با ممنوع کردن تعدد زوجات و قرار گرفتن در مسیر فحشاء، بیش از ملت های اسلامی که تعدد زوجات را تجویز کرده‏اند به تک همسرى ضربه زده‏اند و تعادل در مناسبات زندگی خانوادگی را دستخوش بحران نموده اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Observing Moderation between Idealism and Realism in the Issue of Polygyny in Islamic Jurisprudence

نویسنده [English]

  • Seyed Mahdi Dadmarzi
Associate Professor of Law Faculty of Qom University
چکیده [English]

One of the foundational principles of Islamic teachings in general—and of Islamic jurisprudence (fiqh) in particular—is the observance of moderation and balance in the ethical and legal rights and obligations incumbent upon individuals within the Islamic community, conceived as the “ummatan wasaṭan” (a justly balanced community). With respect to the issue of polygyny, such moderation can be discerned within the Islamic legislative system both through dalīl al-innī (inference from effect to cause) and dalīl al-limmī (inference from cause to effect). This article seeks, while emphasizing that—according to certain Muslim thinkers and in the lived practice of the majority of Muslims—the normative axis of family formation is permanent monogamous marriage as the ideal model, to demonstrate that a comprehensive consideration of the requisites of social life and due attention to the systemic coherence of Islamic law as an integrated and holistic legal order necessitate acknowledging the permissibility of polygyny, with its specific juristic parameters, as a realistic legal proposition. Human experience—particularly in the modern West, especially in light of seventy years of social developments following the sexual revolution—clearly indicates that Western non-Muslim societies, by prohibiting polygyny while simultaneously moving toward widespread sexual permissiveness, have inflicted greater harm upon the institution of monogamy than the marginal practices of some Muslims in Islamic societies where polygyny is legally sanctioned. This trajectory, in turn, has contributed to significant disruptions in the equilibrium of family life and has generated profound crises in familial relations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Polygyny
  • Polygamy
  • Monogamy
  • Family Jurisprudence
  • Revealed Justice

نتیجه‌گیری

از آموزه‌های فقه اسلام که در میان فقها و دیگر اندیشمندان مسلمان از گذشته تا حال طرفداران مهمی دارد ابتنای تشکیل خانواده بر تک‌همسری است. با این وصف، ساختار نظام‌واره و توحیدی آموزه‌های فقه اسلامی در قلمرو حقوق خانواده اقتضا دارد تا در انطباق تکوین مبتنی بر نظام احسن و اتقن و تشریع مبتنی بر عدالت وحیانی و اعتدال عقلانی، به مسئله تعدد زوجات توجه گردد. این توجه در فقه اسلامی در قالب جواز تعدد زوجات با رعایت قیود و حدود آن تجلی یافته است و یکی از کارکردهای آن مراقبت از شالوده تک همسرانه برای قاطبه خانواده‌های مسلمان در طول تاریخ و در جوامع مختلف اسلامی بوده است که با تنظیم گری تمایل یا اضطرار به چندهمسری، مانع گسترش هوسرانی جنسی بی‌قاعده و تعهد گریز شده است.

قران کریم
ابن اثیر، مبارک بن محمد جزری (بی‌تا). النهایه. فی غریب الحدیث و الاثر. جلد ۲. تهران: مؤسسه  مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. جلد۲ و 3 و 6. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر.
اصفهانی، سید ابوالحسن (1422ق). وسیلة النجاة (مع حواشی الإمام الخمینی). قم: تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره.
انصاری، مرتضی (1415ق). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری.
انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. جلد۳. تهران: سخن.
بای، حسینعلی (1396). زن و خانواده مباحث حقوقی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. جلد23. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بهبهانی، محمدباقر بن محمد اکمل (1419ق). الرسائل الفقهیة (للوحید البهبهانی). قم: مؤسسه علامه وحید بهبهانی.
تبریزی، میرزا جواد (1427ق). صراط النجاة فی أجوبة الاستفتاءات. جلد10. قم: دار الصدیقه الشهیده.
جمعی از محققان، فرهنگ شیعه (۱۳۸۶). چاپ دوم، قم: زمزم هدایت.
جوادی آملی، عبدالله (1389). تسنیم. جلد17- 21. قم: مرکز نشر اسراء.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1410 ق). الصحاح.جلد۱. بیروت: دارالعلم للملایین.
حائری، سید علی بن محمد طباطبایی (1418ق). ریاض المسائل، ط - الحدیثة. جلد11. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. جلد20. قم: مؤسسه  آل‌البیت(ع).
حسینی زبیدی واسطی، سید مرتضی (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. محقق: علی شیری، جلد۲. بیروت: دار الفکر لطباعه و النشر.
حسینی عاملی، سید محمدجواد بن محمد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. جلد8، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حکیم، سید محسن (1416ق). مستمسک العروة الوثقی. جلد14. قم: مؤسسة دار التفسیر.
حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1388). تذکرة الفقهاء، ط - القدیمة. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حمیدیان، حسن (1390). حقوق خانواده: مجموعه مقالات. تهران: نشر دادگستر.
خمینی، سید روح‌اللّه موسوی (1426ق). توضیح المسائل. با تصحیح و تحقیق مسلم قلی پور. قم: مؤسسه  تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح اللّه موسوی (1372). مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه. قم: مؤسسه  تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سید روح اللّه موسوی (بی‌تا). تحریر الوسیلة. جلد2. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
خوئی، ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی.جلد32. قم: مؤسسه  احیاء الاثار الامام الخویی.
دورانت، ویل (1337). تاریخ تمدن. جلد۱. تهران: اقبال.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، چاپ دوم، جلد۵. تهران: مؤسسه  انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
دهقانی، مهناز، صادق‌پور، محمدجعفر (۱۴۰۰). جستاری انتقادی در حکم تعدد زوجات. فقه. شماره ۳.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن، سوریه: دارالعلم- دار الشامیه.
سبحانی تبریزی، جعفر (1374). نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء. جلد1. قم: مؤسسه  الامام الصادق(ع).
سبزواری، سیدعبدالاعلی (1414ق). مهذب الاحکام فی بیان حلال و الحرام. چاپ چهارم، جلد24، قم: مؤسسه  المنار.
سیستانی، سید علی (1413ق). منهاج الصالحین. جلد3. قم: دفتر آیت‌الله سیستانی.
شبیری زنجانی، سید موسی (1419ق). کتاب النکاح. جلد9 و 16. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز.
شبیری زنجانی، سید موسی (1402). دروس فقهی «کتاب نکاح». جلد1، قم: انتشارات مرکز فقهی امام باقر (ع).
شریعتی، علی (1357). زن در چشم و دل محمد (ص). تهران: ارشاد.
صادقی فدکی، سید جعفر (۱۳۸۲). مقاله تعدد زوجات (چندهمسری برای مرد). جلد7. قم: دائرة المعارف قرآن کریم.
صدر، سید محمد (1420ق). ماوراء الفقه. جلد6. بیروت: دار الاضواء للطباعه و النشر.
صدوق، محمّد بن علی ابن‌بابویه (1386ق). علل الشرائع. جلد2. قم: کتابفروشی داوری.
طاهری، حبیب‌الله (1418ق). حقوق مدنی. جلد5. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا). تعدد زوجات و مقام زن در اسلام. قم: انتشارات آزادی.
طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا). تفسیر المیزان. جلد4. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
طبرسی، فضل بن حسن (1410ق). المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف. جلد2. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. جلد۲. بیروت: دارالمعرفة.
طریحی، فخرالدین (1416ق). مجمع البحرین چاپ سوم، جلد۲. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. جلد6. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّی – کلانتر).جلد5. قم: داوری.
عاملی، شهید اول، محمد بن مکی (1400 ق). القواعد و الفوائد. جلد1. قم: کتابفروشی مفید.
عاملی، شهید اول، محمد بن مکی (1410ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت: دار التراث - الدار الإسلامیة.
عاملی، شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. جلد7. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عاملی، کرکی، محقق ثانی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. جلد12. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
عبدی پور، ابراهیم (1396). «تعدد زوجات». انتشارات حقوق اسلامی. شماره 20.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1425ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. جلد2. قم: انتشارات مرتضوی.
فیومی، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، جلد2، قم: دار الرضی.
قرطبی، محمد بن احمد (1364). الجامع لاحکام القرآن. جلد5. تهران: ناصر خسرو.
کاتوزیان، ناصر (1371). حقوق مدنی خانواده. چاپ چهارم، جلد1. تهران: شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا.
کرمی، محمدتقی و سجادی‌امین، مهدی (۱۳۸۹). «نقد و بررسی ماده ۲۳ لایحه حمایت از خانواده». مطالعات راهبردی زنان، شماره ۴۸.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. چاپ 4، جلد5. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لنکرانی، محمد فاضل موحدی (1421ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة – النکاح. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
مجلسی، محمدباقر بن محمد تقی (1410ق). بحار الأنوار. جلد100. بیروت: مؤسسة الطبع و النشر.
محقق داماد، سید مصطفی (1365). بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن. تهران: نشر علوم اسلامی.
محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۸۶). دانشنامه عقاید اسلامی. جلد ۸. تهران: مؤسسه  علمی و فرهنگی دار الحدیث.
مزنی، اسماعیل بن یحیی (1419ق). مختصر المزنی فی فروع الشافعیة. بیروت: دارا الکتب العلمیه.
مصطفوی، سید حسن (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، جلد۴. تهران: بنگاه نشر و ترجمه کتاب.
مطهری، مرتضی (1384). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، چاپ هفتم،جلد3، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1369). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1384). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. جلد19. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۱). حقوق زن و مرد از دیدگاه اسلام. جلد اول (مبانی) با مقدمه حسین سوزنچی، تهران: دبیرخانه بینش مطهر.
مظفر، محمد رضا (بی‌تا). اصول الفقه. جلد1. قم: مؤسسه  مطبوعاتی اسماعیلیان.
معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی، تهران: مؤسسه  انتشارات امیر کبیر.
مکارم شیرازی، ناصر (بی‌تا). تفسیر نمونه. جلد3. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر (1424ق). کتاب النکاح. جلد4. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن (1404ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد29-30-39. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نجفی، کاشف الغطاء، حسن بن جعفر بن خضر (1422ق). انوار الفقاهه - کتاب النکاح. نجف: مؤسسه کاشف الغطاء.
نجم، زین العابدین شمس الدین و راد، علی (1382). چندهمسری در قرآن - نقد دیدگاه دکتر نصر حامد ابوزید . معرفت. شماره 67.
نصر، سید حسین (1392). آرمان‌ها و واقعیت‌های اسلام. مترجم: انشاء‌الله رحمتی. تهران: نشر جامی (سوفیا).
نووی، یحیی بن شرف (بی‌تا). المجموع شرح المهذب. جلد16. مصر: مطبعه التضامن الاخوی.
هادیان رسنانی، الهه (1398). مقایسه دیدگاه شهید مطهری و علامه طباطبایی در مورد فلسفه و شرایط تعدد زوجات. پژوهش‌های قرآنی، شماره 24. به نقل از: مطهری، مرتضی (1391). حقوق زن و مرد از دیدگاه اسلام، جلد سوم (ازدواج موقت و تعدد زوجات)، تهران: دبیرخانه بینش مطهر.
هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. جلد1 و 2. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع).
هدایت نیا، فر ج الله (1398). حقوق خانواده در ج.ا.ا. قم: پژوهشگاه حوزه و داشگاه.
یزدی، محمد (1415ق). فقه القرآن. جلد3. قم: مؤسسه  اسماعیلیان.
یزدی، سید محمد کاظم طباطبایی (1419ق). العروة الوثقی (المحشّی). جلد2-5. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.