مطالعه تطبیقی حضانت طفل در فرض تعارض مصالح در فقه امامیه، حقوق ایران و کویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

چکیده

حضانت به معنای حفاظت و نگهداری و تربیت طفل، یکی از مهمترین حقوق فرزند است، چرا که فرزند، در سایه مراقبت و تربیت صحیح، از خطرات و آسیب ها حفظ و مهارتها و توانایی های لازم برای زندگی را کسب می نماید. حضانتِ فرزند در حقوق کویت با مادر است و در حقوق ایران حق و تکلیف والدین است و معمولا با مشارکت پدر و مادر صورت می گیرد، اما آنجا که والدین جدا از یکدیگر زندگی می نمایند، منشأ اختلاف می شود. قانونگذار حقوق و تکالیف والدین نسبت به حضانت فرزند را در فرض عدم زندگی مشترک آنان، در برخی مواد قانونی ذکر کرده است. یکی از نکات مورد توجه قانونگذار آن است که در سپردن حضانت طفل، باید مصلحت او رعایت شود. با توجه به مواد قانونی و نیز منابع فقهی، مهمترین معیارهای مصلحت طفل، «تربیت دینی»، «تربیت اخلاقی»، «صحت جسمی»، «سلامت روحی و روانی» و «فراگیری دانش و مهارت» می باشند. با این وجود، گاه بین مصالح فرزند و والدین و یا مصالح مختلف فرزند تعارض پیش می آید؟ سخن این است که در این موارد وظیفه چیست؟ بر اساس تحقیق پیش رو که به صورت توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای صورت گرفته است، در فقه امامیه، حقوق ایران و کویت، در صورت تعارض بین مصالح مختلف طفل، شاخصه مهمتر ملاک تصمیم گیری خواهد بود. مثلا در صورت تعارض بین سلامت جسمی و تربیت دینی و اخلاقی، در سنین ابتدایی طفل چون نیازهای جسمی طفل اهمیت بیشتری دارد، سلامت جسم ملاک تصمیم گیری خواهد بود. نیز شدت و ضعف آسیبِ محتمل نیز می تواند ملاک تصمیم گیری باشد. همچنین در تعارض بین مصالح فرزند و والدین، به جهت آسیب پذیرتر بودن فرزند، مصالح فرزند مقدم می شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Child Custody in Cases of Conflict of Interest in Imami Jurisprudence, Iranian Law, and Kuwaiti Law

نویسنده [English]

  • Ehsan Samani
Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Sistan and Baluchestan
چکیده [English]

Custody, meaning the protection, maintenance, and upbringing of a child, is one of the most important rights of a child, because under proper care and upbringing, the child is protected from dangers and harms and acquires the necessary skills and abilities for life. Custody of a child is the right and duty of the mother in Kuwaiti law, and in Iranian law it is the right and duty of the parents, and is usually carried out with the participation of the parents, but where the parents live apart, it becomes a source of conflict. The legislator has mentioned the rights and duties of the parents regarding the custody of the child in the event that they do not live together in some legal articles. One of the points considered by the legislator is that in entrusting the custody of the child, his best interests must be observed. According to the legal articles and jurisprudential sources, the most important criteria for the best interests of the child are "religious education", "moral education", "physical health", "mental and psychological health", and "acquiring knowledge and skills". However, sometimes there is a conflict between the interests of the child and the parents or the different interests of the child? The question is, what is the duty in these cases? Based on the present research, which was conducted in a descriptive-analytical manner and using library resources, in Imami jurisprudence, Iranian and Kuwaiti law, in the event of a conflict between the different interests of the child, the more important characteristic will be the decision-making criterion. For example, in the event of a conflict between physical health and religious and moral education, in the early years of the child, since the physical needs of the child are more important, physical health will be the decision-making criterion. The severity and weakness of the possible harm can also be a decision-making criterion. Also, in the conflict between the interests of the child and the parents, the interests of the child take precedence because the child is more vulnerable.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Child Custody
  • Interests
  • Conflict of Interests
  • Guardianship
  • Indicators
  • Criteria of Interests

نتیجه‌گیری

حضانت یکی از مهم‌ترین حقوق طفل بوده که چگونگی انجام آن، تأثیر بسیار مهمی در سلامت جسمی، روحی و روانی و شکل‌گیری شخصیت او دارد. آن گونه که از روایات و قوانین ایران و کویت روشن است، تحقق مصلحت طفل در سایه حضانت او، مهم‌ترین هدف شارع و نیز قانون‌گذار است. برای تشخیص دقیق مصلحت طفل و رعایت آن در حضانت، عناصر «تربیت دینی و اخلاقی»، «سلامت جسمی»، «سلامت روحی و روانی» و «یادگیری دانش و مهارت» مالک خواهند بود. در صورت امکان تحصیل همه مصالح، لازم است همه مصالح طفل مورد نظر قرار گیرد، اما در صورت عدم امکان تحصیل همه مصالح و تزاحم آن‌ها با یکدیگر، در صورت تعارض بین مصلحت طفل و والدین، به جهت آسیب‌پذیرتر بودن طفل، مصلحت طفل مقدم خواهد بود. همچنین در صورت تعارض بین مصالح مختلف طفل، در سال‌های کودکی و عدم تمییز، معیار سلامت جسمی طفل مقدم است، اما با رسیدن به سن تربیت و تمییز، تربیت دینی مقدم خواهد بود. در صورت تعارض مصلحت طفل با حق والدین از یکی از آنان، مصلحت طفل مقدم است و اگر مصلحت طفل در دوره محدودی اقتضا داشته باشد که حق یکی از والدین نادیده گرفته شود، مثل ضرورت سفر خارجی برای فرزند که موجب محرومیت یکی از والدین از ملاقات با طفل می‌شود، فقط در همان مدت حق آن‌ها منتفی است و پس از پایان آن دوره، باید حق والدین رعایت شود.

قرآن کریم.
ابن اثیر، مبارک بن محمد (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن بابویه، محمد بن علی (1413 ق). من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن زکریا، احمد بن فارس (1404 ق). معجم مقاییس اللغه، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن عابدین، محمد امین (1423 ق). حاشیه رد المختار علی الدر المختار، بیروت: دارالفکر.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
ادیانی، قهرمان (1390). مصلحت و کاربرد آن در حقوق خصوصی، مجله پژوهش حقوق خصوصی، شماره ۱، صص ۱۱-۳۰.
ایزدهمی، سعید (1393). چیستی، کارکرد و جایگاه مصلحت در فقه امامیه، قم: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
امامی، سید حسن (بی‌تا). حقوق مدنی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انصاری، مرتضی (1429 ق). المکاسب، قم: کنگره جهانی شیخ اعظم انصاری.
انصافداران، ناصر (1401). قوانین و مقررات خانواده در نظام حقوقی ایران و رویه قضایی، تهران: انتشارات دادگستر.
بحرانی، یوسف (1405 ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بحرانی، عبدالله (بی‌تا). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام، قم: انتشارات مکتبه بصیرتی.
جزیری، عبدالرحمن (1419 ق). الفقه علی المذاهب الأربعة، بیروت: دارالکتب العلمیه.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1404). ترمینولوژی حقوق، تهران: انتشارات گنج دانش.
حائری، سید کاظم (1418 ق). الوجیز فی الفقه، قم: مرکز فقهی أئمه اطهار.
حلی، ابن‌ادریس (1413 ق). کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
خانواده در نظم حقوقی کنون (1396). مجموعه مقالات همایش، تهران: نشر دادگستر.
سبحانی تبریزی، جعفر (1416 ق). نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء، قم: مؤسسه امام صادق.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1413 ق). مهذب الأحکام (للسبزواری)، قم: مؤسسه المنار.
شبیری زنجانی، سید موسی (1419 ق). کتاب نکاح (زنجانی)، قم: مؤسسه پژوهشی رای پرداز.
شیرازی، سید صادق حسینی (1425 ق). التعلیقات علی شرائع الإسلام، قم: انتشارات استقلال.
صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد (1414 ق). المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتاب.
صدوق، قمی، محمد بن علی بن بابویه (1413 ق). من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
صفایی، حسین و امامی، اسدالله (1398). مختصر حقوق خانواده، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
صیمری، مفلح بن حسن (1420 ق). غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار الهادی.
طاهری، حبیب‌الله (1418 ق). حقوق مدنی (طاهری)، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن (1387 ق). المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عاملی، حر، محمد بن حسن (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت.
عاملی، حر، محمد بن حسن (1413 ق). وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل البیت.
عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی (1410 ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّی - کلانتر)، قم: کتابفروشی داوری.
عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی (1413 ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عسکری، حسن بن عبدالله (1400 ق). الفروق فی اللغة، بیروت: دار الآفاق الجدیده.
علیدوست، ابوالقاسم (1401). فقه و مصلحت، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق). کتاب العین، قم: نشر هجرت.
فرطوسی، حسین (1416 ق). التوضیح النافع فی شرح ترددات صاحب الشرائع، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فیومی، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، قم: دارالهجرة.
کاتوزیان، ناصر (1396). حقوق مدنی (خانواده)، تهران: نشر میزان.
مجموعه التشریعات الکویتیه (2011 م). قانون احوال شخصیه کویت، کویت: وزارت عدل کویت.
مصطفوی، حسن (1402 ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مغنیه، محمدجواد (1421 ق). فقه الإمام الصادق، قم: مؤسسه انصاریان.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1430 ق). جامع الشتات، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
میرزایی، محمدرضا (1388). قانون حمایت خانواده در نظم حقوقی کنون، تهران: نشر دادگستر.
نجفی، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
واسطی، زین الدین بن علی (1414 ق). شرح اللمعة الدمشقیة، قم: کتابفروشی داوری.
وزاره الأوقاف و الشئون الإسلامیة الکویت (1410 ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت: وزاره الأوقاف و الشئون الإسلامیه.
یزدی، سید محمدکاظم (1396). تکمله العروه الوثقی، قم: نشر فقه.
زحیلی، وهبه (1409 ق). الفقه الإسلامی و أدلته، دمشق: دار الفکر.
الغندور، احمد (1972 م). الأحوال الشخصیه فی التشریع الإسلامی مع بیان ما علیه العمل فی محاکم الکویت، کویت: کلیه الحقوق و الشریعه - جامعه الکویت.
فاطمه احمد محمد العلی (2021 م). أحکام الحضانه دراسه فقهیه فی ضوء قانون الأحوال الشخصیه الکویتی، مجله فکر، مالزی: الجامعه الإسلامیه العالمیه.